Uluslararası Booker Jürisi Sophie Hughes ile Edebi Çeviri Sanatı Üzerine Söyleşi

Theseus'un Gemisi paradoksu, binlerce yıldır kimlik ve değişim üzerine tartışmaların odağında yer alıyor. Yunan kahramanın gemisindeki çürüyen tahtaların yenileriyle değiştirilmesi, geminin hâlâ aynı sayılıp sayılmayacağı sorusunu gündeme getiriyor. Benzer şekilde, edebi çeviri eserleri de metnin kimliğini koruyup korumadığı tartışmalarına sahne oluyor.

Metnin türüne bağlı olarak çeviri tartışmaları farklılık gösteriyor; örneğin şiir ve düzyazı çevirileri ayrı dinamikler içeriyor. Zamanla edebi çeviri sohbetleri, kayıplara değil, özgün anlatıya nasıl katkı sağlandığına odaklanacak şekilde evrildi.

Uluslararası Booker Ödülü ve Çevirmenlerin Rolü

2026 Dünya Kitap Günü'nde Euronews Culture, Uluslararası Booker Ödülü jürisi ve tarihinin en çok aday gösterilen çevirmeni Sophie Hughes ile bir araya geldi. Hughes, çevirmenin yaratıcılığını ve zorluklarını anlattı. "Çevrilmiş bir kitap aslında iki kez yazılmıştır," diyen Hughes, çevirmenin sözcük seçimlerinin, yazarın dilinden farklı olabileceğini vurguladı.

Hughes, "Çevirmenler hem yazarın hem de gelecekteki okuyucunun adına sürekli karar verir. 60.000 sözcüklük bir eserde, iki dil arasında ortak sözcük yoksa, bu en az 60.000 karar demektir," dedi. Uluslararası Booker Ödülü'nün çevirmeni ortak yazar olarak tanımasının bu yüzden önemli olduğunu belirtti.

Çevirinin Edebi Süreçteki Etkisi

2017 Uluslararası Booker Ödülü jürisi Daniel Hahn, çevirmenin "aynı kitabı, hiç aynı sözcük olmadan yazmak zorunda olduğunu" belirtmişti. Hughes da çevirinin özgün metni geliştirebildiğine dikkat çekerek, Samuel Beckett'in Fransızca yazdığı "Sans" adlı eserini İngilizceye çevirirken yaşadığı deneyimi paylaştı.

Çevirmenlerin çalışmaları, farklı kültürlerden okuyuculara ulaşmayı sağlıyor ve dünyadaki çağdaş kurmacanın yaygınlaşmasını destekliyor. Hughes, çevirmenlerin tutkulu okuyucular olduğunu ve yeni yazarları tanıtarak okur topluluklarının oluşmasına katkıda bulunduğunu söyledi.

Başarılı ve Başarısız Çeviri Örnekleri

Çeviri, bir yorumlama süreci olduğundan, orijinal metinle birebir karşılaştırmak bazen yanıltıcı olabilir. Hughes, iyi bir çevirinin okuyucuya çevirmenin zorluğunun hissedilmemesi gerektiğini belirtti. 2026 Uluslararası Booker Uzun Listesi'ndeki 13 kitabın hepsi, akıcı diyalogları, lirik dokunuşları ve zekice dil oyunlarıyla dikkat çekiyor.

Çeviri Sanatındaki Değişimler ve Gelecek

1990'larda çeviri eleştirisinde "kültürel dönüş" yaşandı; çevirinin tarafsız olmadığı, kişisel bir yorum olduğu kabul edildi. Son on yılda ise bu öznel yorum kutlanmaya başlandı. Uluslararası Booker gibi ödüller, çevirmenin ortak yazar rolünü güçlendirdi. İngiltere'de çevrilmiş kurmaca satışlarının artması ve genç yaş grubunun ilgisi bunun göstergesi.

Teknolojinin ilerlemesine rağmen Hughes, edebi metinlerin makine tarafından tamamen tatmin edici şekilde çevrilmesinin ve yayınevlerinin insan çevirmenlerin yerine makineleri koymasının hâlâ uzak olduğunu düşünüyor. "Çoğumuz edebiyatta insani bağ ve hissedilen hikâyeler arıyoruz," diyen Hughes, çevirmenlerin insan kalmasının önemini vurguladı.

Uluslararası Booker 2026 Kısa Listesi

Ödül, 19 Mayıs Salı günü Londra Tate Modern'de açıklanacak. Kısa listede yer alan eserler ve çevirmenleri şunlar:

• Daniel Kehlmann - "The Director" (çeviren: Ross Benjamin)
• Marie NDiaye - "The Witch" (çeviren: Jordan Stump)
• Yáng Shuāng-zǐ - "Taiwan Travelogue" (çeviren: Lin King)
• Ana Paula Maia - "On Earth As It Is Beneath" (çeviren: Padma Viswanathan)
• Rene Karabash - "She Who Remains" (çeviren: Izidora Angel)
• Shida Bazyar - "The Nights Are Quiet In Tehran" (çeviren: Ruth Martin)